Dünyaca ünlü bir ressamın, başyapıtlarını bir kadeh şarap veya sıcak bir çorba karşılığında Paris bistrolarının masalarına bıraktığını duymak bugün kulağa bir efsane gibi gelebilir. Ancak Fikret Mualla söz konusu olduğunda, sınırları zorlayan bu bohem yaşam tarzı tam anlamıyla gerçeğin kendisidir. Akıl hastaneleri, polis nezarethaneleri ve derme çatma otel odaları arasında geçen ömrüne rağmen, ortaya çıkardığı tuvallerde karanlıktan eser yoktur. Aksine, ressamın fırçasından dökülen her bir damla, yaşamın en canlı, en hareketli ve en gürültülü renklerini barındırır. Modern Türk resim sanatının en nevi şahsına münhasır isimlerinden biri olan bu sanatçının yaşam öyküsü, hem trajik bir çöküşü hem de renklerle kazanılan bir zaferi aynı anda barındırır. Aşağıdaki satırlarda, Fikret Mualla’nın Kadıköy Moda’da başlayan ve Fransa’nın Reillanne kasabasında son bulan sarsıntılı hayatını, sanatına yön veren psikolojik buhranlarını ve dönemin Paris sokaklarını resmettiği unutulmaz tablolarını derinlemesine inceleyeceğiz.
Fikret Mualla Kimdir?
Fikret Mualla, 1903 yılında İstanbul’da doğan ve hayatının çok büyük bir kısmını Fransa’da geçirerek modern sanat dünyasında kendine has bir yer edinen Türk ressamdır. Onu yalnızca bir ressam olarak tanımlamak, sanatçının karmaşık iç dünyasını ve ürettiği Fikret Mualla eserleri arkasındaki fırtınalı ruh halini eksik bırakır. Yaşadığı dönemin normlarına hiçbir zaman uyum sağlayamayan, akademik kuralları reddeden ve sanatını sokakların, bistroların, sıradan insanların ritmiyle şekillendiren bir karakterdir.
Sanatçının tam adı Fikret Mualla Saygı’dır. Cumhuriyet döneminin ilk sanatçı kuşağına mensup olmasına rağmen, çağdaşlarının aksine devleti temsil eden resmi sanat anlayışından uzak durmuştur. Modern Türk ressamları arasında, Batı’nın sanat başkenti Paris’te kendi tarzını hiçbir gruba veya akıma doğrudan bağlı kalmadan, tamamen kişisel bir ifade biçimiyle var edebilen nadir isimlerden biridir.
Fikret Mualla Hayatı
Fikret Mualla’nın çocukluk yılları, Kadıköy’ün Moda semtinde, dönemin Düyun-u Umumiye yetkililerinden biri olan babası Ekrem Bey ve annesi Nevber Hanım ile birlikte oldukça rahat bir ortamda başlamıştır. Ne var ki, Saint Joseph ve Galatasaray Liselerinde aldığı eğitimin ardından hayatı art arda gelen travmalarla sarsılır. Galatasaray Lisesi’nde futbol oynadığı sırada geçirdiği ağır bir sakatlık sonucu bir bacağının sakat kalması, ressamın yaşamındaki ilk büyük fiziksel ve psikolojik kırılmadır.
Asıl büyük yıkımı ise 1918 yılındaki İspanyol gribi salgınında annesi Nevber Hanım’ı kaybetmesiyle yaşar. Annesinin ölümü üzerine hissettiği derin suçluluk duygusu ve babasının kısa süre sonra yeniden evlenmesi, sanatçının İstanbul’dan uzaklaşma isteğini tetikler. Mühendislik eğitimi alması için İsviçre’ye gönderilen Fikret Mualla, teknik eğitim almak yerine sanatın peşinden gitmeyi seçerek Almanya’ya, Münih ve Berlin’e geçer. Berlin Güzel Sanatlar Akademisi’nde eğitim alırken Arthur Kampf gibi önemli hocalarla çalışma fırsatı bulur. Ancak Almanya yılları, aynı zamanda ressamın alkolle tanıştığı ve ilk psikolojik krizlerini yaşadığı döneme denk gelir.
Babasından gelen maddi desteğin kesilmesiyle İstanbul’a dönmek zorunda kalan sanatçı, bir süre Ayvalık’ta resim öğretmenliği yapar. Maaşını alamadığı için öğretmenliği bırakır, Beyoğlu’nun bohem çevrelerine karışır ve İstanbul yıllarında sık sık Bakırköy Akıl Hastanesi’nde tedavi görmek zorunda kalır. Bakırköy’de yattığı dönemde ünlü neyzen Neyzen Tevfik ile aynı odayı paylaşması, ünlü tablolar ve hikayeleri arasında sıkça anlatılan edebi bir anı olarak tarihe geçmiştir.
Paris’in Renkli Sokaklarından Hastane Odalarına
Sanatçının hayatındaki asıl perde 1939 yılında, yakın dostu Abidin Dino’nun da desteğiyle Paris’e gitmesiyle açılır. Fransa’ya adım attığı günlerde İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi, Mualla’nın yaşamını iyice zorlaştırır. Yabancı olduğu için bir süre toplama kampında dahi tutulur. Paris’in sol bankasındaki (Rive Gauche) kafeler, barlar ve sokaklar onun hem evi hem de stüdyosu haline gelir.
Mualla, maddi imkansızlıklar nedeniyle şövale başında veya geniş atölyelerde çalışma fırsatı bulamaz. Bunun yerine, bistroların köşelerinde oturup etrafındaki hayatı hızla kağıtlara döker. Yaptığı resimleri o günkü yemek ve içki masrafını karşılamak için kafelerin sahiplerine yok pahasına verir. Hayatının son yıllarına doğru, koleksiyoner Madame Angles’in desteğiyle Fransa’nın güneyindeki Reillanne kasabasına yerleşir. 1967 yılında yalnızlık içinde hayata veda edene kadar burada durmaksızın resim yapmaya devam eder.
Fikret Mualla Sanat Hayatı
Fikret Mualla’nın sanatı, yaşadığı coğrafyaların değil, doğrudan doğruya kendi gözlemlediği sokak hayatının bir aynasıdır. Paris’te yaşamasına rağmen Eiffel Kulesi, Louvre Müzesi gibi anıtsal mekanları resmetmek yerine; sıradan insanların oturduğu kafeleri, sokak satıcılarını, caz kulüplerindeki müzisyenleri ve genelev çalışanlarını çizmeyi tercih etmiştir.
Sanatçı, Fikret Mualla tabloları yaratırken pahalı yağlı boyalar ve geniş tuvaller yerine, o an elinin altında ne varsa onu kullanmıştır. Çoğunlukla renkli fon kağıtları üzerine guaj boya tekniğiyle çalışmıştır. Guaj boyanın çabuk kuruyan yapısı, ressamın anlık gözlemlerini hızla kağıda aktarmasına olanak tanımıştır. Fırça darbeleri son derece serbest, tempolu ve coşkuludur. İlginçtir ki, hayatı boyunca ağır depresyonlar, parasızlık ve yalnızlık çeken bu adamın resimlerinde asla kasvetli veya karanlık bir atmosfere rastlanmaz. Aksine, tabloları yaşama sevincini yansıtan neşeli bir renk paletiyle doludur.
Fikret Mualla Hangi Sanat Akımının Temsilcisidir?
Ressamı tek bir sanat akımının içine hapsetmek oldukça zordur. Eserleri incelendiğinde, dönemin güçlü akımlarından izler taşıdığı açıkça görülür. En belirgin özelliklerinden biri, renkleri tüpten çıktığı gibi saf ve cesurca kullanmasıdır. Bu bağlamda, Henri Matisse gibi isimlerin öncülük ettiği fovizm akımı çizgisine oldukça yaklaşır. Fovistlerin rengi bir duyguyu ifade etme aracı olarak görmesi, Fikret Mualla’nın sanat anlayışıyla birebir örtüşür.
Aynı zamanda, içsel çatışmalarını ve dünyayı algılayış biçimini formları bozarak dışa vurması sebebiyle dışavurumculuk akımı (ekspresyonizm) temsilcileri arasında da değerlendirilir. Alman ekspresyonizm ustalarıyla eğitim aldığı yılların, ressamın bu tarzı benimsemesinde büyük payı vardır. Ancak o, ekspresyonizmin karamsar tavrını bir kenara bırakıp kendi “neşeli dışavurumculuğunu” yaratmıştır.
Fikret Mualla ve Picasso’nun Karşılaşması
Paris yıllarında dönemin pek çok ünlü sanatçısıyla aynı mekanları paylaşan Mualla’nın yolu Pablo Picasso ile de kesişmiştir. Picasso, Mualla’nın resimlerini gördüğünde onun renk kullanımına ve üslubuna hayran kalmıştır. Bu takdirin bir nişanesi olarak Pablo Picasso, kendisine ait orijinal bir tabloyu hediye etmiş ve üzerine “Fikret Mualla’ya” notunu düşmüştür. Ancak cebinde tek kuruşu olmayan ve o günkü içki parasını denkleştirmeye çalışan Mualla, sanat tarihinin bu çok değerli hediyesini ertesi gün bir şişe şarap karşılığında elden çıkarmıştır. Bu olay, ressamın paraya, şöhrete ve maddi değere olan kayıtsızlığını gösteren en çarpıcı anılardan biridir.
Fikret Mualla’nın En Önemli Sanat Eserleri
Fikret Mualla arkasında isimleri, tarihleri ve serileri kesin olarak tasnif edilemeyen binlerce eser bırakmıştır. Resimlerini bir an önce satabilmek için çoğunlukla imzasız veya tarihsiz teslim etmiştir. Ancak öne çıkan ve sanatçının tarzını en iyi yansıtan temalar şunlardır:
- Cazcılar ve Müzisyenler Serisi: Paris’in karanlık ve dumanlı caz kulüplerinde performans sergileyen siyahi müzisyenleri, saksofoncuları ve kontrbasçıları resmettiği dinamik kompozisyonlardır.
- Sokak ve Pazar Yerleri: Balon satan adamlar, pazarda meyve seçen kadınlar ve köpek gezdiren Paris burjuvaları, sanatçının günlük hayatı dondurduğu karelerdir.
- Kafeler ve Bistrolar: Masalarda yalnız başına oturan insanlar veya koyu bir sohbete dalmış figürler, doğrudan sanatçının kendi yaşantısının birer yansımasıdır.
- Natürmortlar: Çiçek vazoları, şarap şişeleri ve meyve sepetlerini canlı guaj renkleriyle kağıda döktüğü, nesneleri adeta dans ettirdiği çalışmalardır.
- Barda Üç Kadın: Renk zıtlıklarının ve figüratif bozulmaların en net görüldüğü, fovist etkilerin zirveye çıktığı ünlü kompozisyonlarından biridir.
Sıkça Sorulan Sorular
Fikret Mualla nerede vefat etti?
Fikret Mualla, 1967 yılında Fransa’nın güneyinde bulunan Reillanne isimli küçük bir kasabada hayatını kaybetmiştir.
Fikret Mualla’nın mezarı nerede?
Ölümünün ardından Fransa’daki Kimsesizler Mezarlığı’na gömülen sanatçının kemikleri, 1974 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk’ün girişimiyle Türkiye’ye getirilmiş ve İstanbul Karacaahmet Mezarlığı’na defnedilmiştir.
Fikret Mualla tablolarını yaparken en çok hangi boyayı kullanmıştır?
Maddi zorluklar ve çalışma şartları nedeniyle çoğunlukla renkli fon kağıtları üzerine guaj boya kullanarak eserlerini üretmiştir.
Fikret Mualla eserleri nerede sergilenmektedir?
Eserleri Türkiye’de İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, Ankara Resim ve Heykel Müzesi ile Sakıp Sabancı Müzesi gibi kurumlarda; ayrıca Avrupa’da pek çok özel koleksiyonda ve galeride bulunmaktadır.
